خستگی مفرط در مردان؛ چرا همیشه خسته‌اید و چه زمانی باید آزمایش بدهید؟

همه ما بی‌حالی بعد از یک شب کم‌خوابی یا یک هفته کاری پرفشار را تجربه کرده‌ایم. اما وقتی بی‌رمقی طولانی می‌شود و با استراحت ساده از بین نمی‌رود، دیگر نمی‌توان آن را یک خستگی ساده دانست. خستگی مفرط در مردان یک بیماری مستقل نیست، بلکه نشانه‌ای از افت عملکرد در بخشی از سیستم بدن است. این وضعیت چه ناشی از سبک زندگی باشد و چه ریشه در اختلالات هورمونی و متابولیک داشته باشد، شناخت علائم و اقدام به‌موقع برای ارزیابی پزشکی اهمیت بالایی دارد. [1]

خستگی مفرط در مردان چگونه خود را نشان می‌دهد؟

خستگی همیشه به معنی خواب‌آلودگی نیست. ممکن است فرد احساس کند انرژی کافی برای انجام کارهای معمول را ندارد، سریع‌تر از گذشته خسته می‌شود، تمرکز کردن برایش دشوار شده یا حتی فعالیت‌هایی که قبلاً به‌راحتی انجام می‌داده، برایش سنگین شده‌اند.

Mayo Clinic خستگی را با کاهش انرژی، کاهش توان انجام فعالیت‌ها و کاهش تمرکز توصیف می‌کند و می‌گوید خستگی مداوم می‌تواند کیفیت زندگی و وضعیت روحی فرد را هم تحت تأثیر قرار دهد. [2]

از سوی دیگر، خواب‌آلودگی بیشتر به احساس نیاز به خواب مربوط است. ممکن است فرد هم‌زمان هم خسته باشد و هم خواب‌آلود، اما این دو مفهوم دقیقاً یکسان نیستند.

مهم‌ترین علل خستگی مفرط در مردان

علت خستگی در همه افراد یکسان نیست و گاهی چند عامل در کنار هم باعث ایجاد آن می‌شوند.

کمبود خواب و اختلالات خواب

خواب ناکافی یکی از ساده‌ترین علت‌های خستگی است، اما همیشه تعداد ساعات خواب مشکل اصلی نیست. ممکن است فرد زمان کافی برای خواب داشته باشد، ولی به دلیل بی‌خوابی، بیدار شدن‌های مکرر یا اختلالاتی مانند آپنه انسدادی خواب، خواب باکیفیتی نداشته باشد.

اگر صبح‌ها با وجود خواب کافی احساس شادابی ندارید یا در طول روز مرتب خسته و خواب‌آلود هستید، کیفیت خواب هم باید مورد توجه قرار بگیرد.

کم‌خونی و کمبود آهن

کم‌خونی می‌تواند باعث ضعف و کاهش انرژی شود. کمبود آهن نیز ممکن است با خستگی همراه باشد و به همین دلیل، در صورت وجود علائم یا عوامل خطر، پزشک ممکن است آزمایش‌هایی مانند CBC و فریتین را درخواست کند.

MedlinePlus نیز کم‌خونی، از جمله کم‌خونی ناشی از کمبود آهن، را در میان علت‌های احتمالی خستگی قرار می‌دهد. [1]

اختلالات تیروئید

کم‌کاری و پرکاری تیروئید هر دو می‌توانند علائم مختلفی ایجاد کنند و خستگی یکی از آنهاست. با این حال، صرف احساس خستگی برای تشخیص بیماری تیروئید کافی نیست و علائم دیگر و سابقه فرد نیز در تصمیم‌گیری پزشک اهمیت دارند.

دیابت و اختلالات قند خون

خستگی در بعضی افراد می‌تواند با دیابت یا اختلالات قند خون همراه باشد، اما خستگی به‌تنهایی نشانه دیابت نیست.

اگر علائم و سابقه فرد احتمال اختلال قند خون را مطرح کند، پزشک ممکن است آزمایش‌هایی مانند قند خون و HbA1c را برای بررسی وضعیت قند درخواست کند. دیابت نیز در فهرست بیماری‌هایی قرار دارد که می‌توانند با خستگی همراه باشند. [1][2]

استرس، اضطراب و افسردگی

گاهی دلیل خستگی را باید در شرایط روحی و فشارهای روزمره جست‌وجو کرد. استرس طولانی‌مدت، اضطراب و افسردگی می‌توانند انرژی و تمرکز را کاهش دهند و حتی خواب را هم مختل کنند.

به همین دلیل، در بررسی خستگی مداوم نباید همه چیز را به یک بیماری جسمی یا کمبود ویتامین نسبت داد.

بیماری‌های مزمن

برخی بیماری‌های مزمن مانند مشکلات کلیوی، بیماری‌های کبدی، بیماری‌های قلبی، دیابت و بعضی بیماری‌های التهابی یا عفونی نیز ممکن است با خستگی همراه باشند.

از آنجا که خستگی یک علامت غیراختصاصی است، نمی‌توان فقط بر اساس آن یک بیماری مشخص را تشخیص داد. پزشک با توجه به مجموعه علائم و سابقه فرد تصمیم می‌گیرد که چه بررسی‌هایی لازم است.

مصرف بعضی داروها

برخی داروها نیز ممکن است باعث خستگی یا خواب‌آلودگی شوند. اگر شروع خستگی با شروع یک دارو یا تغییر دوز آن هم‌زمان شده باشد، بهتر است این موضوع با پزشک یا داروساز مطرح شود. قطع یا تغییر خودسرانه دارو توصیه نمی‌شود.

آیا کاهش تستوسترون می‌تواند باعث خستگی مفرط در مردان شود؟

کاهش تستوسترون می‌تواند در بعضی مردان با خستگی همراه باشد، اما خستگی به‌تنهایی برای تشخیص کمبود تستوسترون کافی نیست.

بر اساس راهنمای انجمن غدد درون‌ریز، تشخیص کمبود تستوسترون باید با وجود علائم و نشانه‌های سازگار و همچنین پایین بودن واضح و مداوم سطح تستوسترون انجام شود. اندازه‌گیری تستوسترون صبحگاهی نیز در روند تشخیص اهمیت دارد. [3]

بنابراین، اگر تنها علامت فرد خستگی باشد، نمی‌توان علت آن را مستقیماً به کاهش تستوسترون نسبت داد.

آیا کمبود ویتامین‌ها می‌تواند باعث خستگی شود؟

کمبود بعضی ویتامین‌ها و مواد مغذی می‌تواند با خستگی همراه باشد، اما هر فرد خسته‌ای لزوماً دچار کمبود ویتامین نیست.

در صورت وجود علائم یا شرایطی که احتمال کمبود را مطرح کند، پزشک ممکن است بررسی برخی ویتامین‌ها مانند B12، فولات یا ویتامین D را در نظر بگیرد. بنابراین بهتر است قبل از مصرف خودسرانه چند مکمل مختلف، علت خستگی مشخص شود.

برای بررسی خستگی مفرط در مردان چه آزمایش‌هایی لازم است؟

برای خستگی یک «آزمایش ثابت» که برای همه مناسب باشد وجود ندارد. پزشک ابتدا درباره مدت خستگی، کیفیت خواب، داروهای مصرفی، بیماری‌های قبلی، تغذیه و علائم همراه سؤال می‌کند و سپس بر اساس شرایط فرد درباره آزمایش‌های لازم تصمیم می‌گیرد.

بسته به علت احتمالی، ممکن است آزمایش‌هایی مانند CBC، فریتین، بررسی عملکرد تیروئید، قند خون یا HbA1c، بررسی عملکرد کلیه و کبد و در شرایط مناسب برخی ویتامین‌ها یا آزمایش‌های هورمونی درخواست شوند.

راهنمای NICE نیز در بررسی خستگی و به‌خصوص هنگام بررسی احتمال ME/CFS، آزمایش‌هایی مانند شمارش کامل خون، فریتین، عملکرد تیروئید، عملکرد کبد، اوره و الکترولیت‌ها، HbA1c، کلسیم و فسفات، CRP یا ESR و آزمایش ادرار را از جمله بررسی‌های قابل‌توجه می‌داند و انتخاب آزمایش‌های تکمیلی را به قضاوت بالینی واگذار می‌کند. [4]

برای آشنایی با آزمایش‌های مرتبط با چکاپ و سلامت مردان، می‌توانید پنل‌های آزمایشگاهی و خدمات چکاپ آزمایشگاه دکتر شریفی را مشاهده کنید. انتخاب آزمایش‌های موردنیاز بهتر است بر اساس شرایط فرد و نظر پزشک انجام شود.

چه زمانی خستگی مفرط در مردان نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟

اگر خستگی برای چند هفته ادامه پیدا کند، بارها تکرار شود یا با وجود استراحت کافی بهتر نشود، بهتر است علت آن بررسی شود. همین‌طور اگر خستگی روی کار، ورزش، تمرکز یا فعالیت‌های روزمره اثر گذاشته باشد، مراجعه به پزشک توصیه می‌شود. [1][2]

وجود علائمی مانند کاهش وزن بدون علت، تب، تعریق مکرر، ضعف قابل‌توجه یا سایر تغییرات جدید و مداوم نیز می‌تواند نیاز به بررسی بیشتر را مطرح کند.

خستگی مفرط همراه با چه علائمی خطرناک است؟

گاهی خستگی در کنار علائمی ظاهر می‌شود که نیاز به ارزیابی فوری دارند. Mayo Clinic توصیه می‌کند در صورت همراه شدن خستگی با درد قفسه سینه، تنگی نفس، ضربان قلب سریع یا نامنظم، احساس غش یا نزدیک بودن به غش، درد شدید شکم یا کمر، خونریزی غیرعادی یا استفراغ خونی و سردرد شدید فوراً مراقبت پزشکی دریافت شود. [2]

این علائم لزوماً به معنی وجود یک بیماری خاص نیستند، اما می‌توانند نشانه شرایط جدی باشند و نباید صرفاً به خستگی نسبت داده شوند.

آیا خستگی طولانی‌مدت می‌تواند نشانه سندرم خستگی مزمن باشد؟

خستگی طولانی‌مدت به‌تنهایی برای تشخیص ME/CFS یا سندرم خستگی مزمن کافی نیست.

بر اساس راهنمای NICE، در ME/CFS خستگی ناتوان‌کننده معمولاً با فعالیت بدتر می‌شود، با استراحت به‌طور قابل‌توجه برطرف نمی‌شود و می‌تواند همراه با خواب غیرترمیمی، مشکلات شناختی و تشدید علائم پس از فعالیت باشد. برای تشخیص نیز ابتدا باید سایر علت‌های احتمالی بررسی شوند. [4]

NICE همچنین تأکید می‌کند که در حال حاضر آزمایش تشخیصی واحدی برای تأیید ME/CFS وجود ندارد.

آیا برای درمان خستگی می‌توان خودسرانه مکمل یا تستوسترون مصرف کرد؟

توصیه نمی‌شود.

اگر خستگی ناشی از کم‌خونی، اختلال خواب، بیماری تیروئید، دیابت، استرس، بیماری زمینه‌ای یا دارویی باشد، مصرف خودسرانه مکمل یا هورمون ممکن است فقط صورت مسئله را تغییر دهد و حتی شناسایی علت اصلی را به تأخیر بیندازد.

درباره تستوسترون نیز انجمن غدد درون‌ریز تأکید می‌کند که درمان باید برای مردانی در نظر گرفته شود که علائم سازگار با کمبود تستوسترون دارند و پایین بودن سطح هورمون آنها به‌طور واضح و مداوم تأیید شده است. [3]

جمع‌بندی

خستگی مداوم در مردان می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد؛ از کم‌خوابی و استرس گرفته تا کم‌خونی، اختلالات تیروئید، مشکلات قند خون و بیماری‌های زمینه‌ای. اگر خستگی برای چند هفته ادامه داشت، با استراحت بهتر نشد یا با علائم هشدار همراه بود، بهتر است علت آن با ارزیابی پزشکی و آزمایش‌های متناسب بررسی شود. [1][2]

سوالات متداول

آیا خستگی مفرط در مردان همیشه نشانه بیماری است؟

خیر. کمبود خواب، استرس و برخی عوامل سبک زندگی می‌توانند باعث خستگی شوند. اما خستگی مداوم یا خستگی‌ای که با استراحت کافی برطرف نمی‌شود، بهتر است بررسی شود.

آیا خستگی مفرط نشانه کمبود تستوسترون است؟

نه لزوماً. خستگی به‌تنهایی برای تشخیص کمبود تستوسترون کافی نیست و باید علائم سازگار همراه با پایین بودن تأییدشده سطح تستوسترون وجود داشته باشد. [3]

برای خستگی مفرط چه آزمایشی لازم است؟

آزمایش مشخص و یکسانی برای همه افراد وجود ندارد. بر اساس علائم و شرایط فرد ممکن است CBC، فریتین، آزمایش تیروئید، HbA1c و برخی آزمایش‌های دیگر درخواست شود.

چه زمانی خستگی مفرط خطرناک است؟

اگر خستگی همراه با درد قفسه سینه، تنگی نفس، ضربان قلب سریع یا نامنظم، احساس غش، خونریزی غیرعادی یا سردرد شدید باشد، باید مراقبت پزشکی فوری دریافت شود. [2]

منابع علمی

1. MedlinePlus – Fatigue Encyclopedia. U.S. National Library of Medicine, National Institutes of Health (NIH).
2. Mayo Clinic – Fatigue: Causes and when to seek medical care. Mayo Foundation for Medical Education and Research.
3. Endocrine Society – Testosterone Therapy Guidelines. Clinical Practice Guideline Resources.
4. NICE Guideline (NG206). ME/CFS: diagnosis and management. National Institute for Health and Care Excellence.