وقتی کودک دچار اسهال، استفراغ یا دل‌درد می‌شود، تشخیص علت بیماری همیشه ساده نیست. گاهی پای یک عفونت گوارشی معمولی در میان است، اما در برخی موارد، کووید ۱۹ نیز می‌تواند با علائم گوارشی خود را نشان دهد؛ حتی زمانی که سرفه، گلودرد یا آبریزش بینی وجود ندارد. [1][2]
کرونا گوارشی کودکان به حالتی گفته می‌شود که عفونت ناشی از ویروس SARS-CoV-2 با علائمی مانند اسهال، تهوع، استفراغ یا درد شکم همراه است. البته این نشانه‌ها مختص کرونا نیستند و بدون بررسی بیشتر نمی‌توان علت بیماری را مشخص کرد. [1][2]
شناخت علائم، توجه به نشانه‌های کم‌آبی و آگاهی از زمان مراجعه به پزشک به والدین کمک می‌کند تا در برخورد با این وضعیت تصمیم مناسب‌تری بگیرند.
علائم کرونا گوارشی در کودکان
علائم گوارشی کووید ۱۹ ممکن است به‌تنهایی یا همراه با تب و نشانه‌های تنفسی ظاهر شوند. شدت بیماری و ترکیب علائم در کودکان متفاوت است و وجود یک نشانه به‌تنهایی برای تشخیص کرونا کافی نیست. [1][2]
اسهال و تغییر در دفعات دفع
اسهال یکی از علائمی است که ممکن است در کودک مبتلا به کووید ۱۹ دیده شود. مدفوع شل یا آبکی و افزایش دفعات دفع می‌تواند باعث از دست رفتن آب و املاح بدن شود؛ به‌خصوص اگر کودک هم‌زمان استفراغ داشته باشد یا مایعات کافی ننوشد. [1][3]
اگر اسهال مکرر است، کودک بی‌حال شده یا میزان ادرار او کاهش یافته، بهتر است وضعیتش توسط پزشک بررسی شود.
تهوع و استفراغ
برخی کودکان در جریان ابتلا به کرونا دچار تهوع یا استفراغ می‌شوند. این علائم در عفونت‌های گوارشی دیگر نیز شایع‌اند و به‌تنهایی نمی‌توانند ابتلا به کووید ۱۹ را تأیید کنند. [1][2]
اگر کودک پس از نوشیدن مایعات مرتب استفراغ می‌کند و نمی‌تواند آن‌ها را نگه دارد، احتمال کم‌آبی افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی نباید صرفاً به مراقبت خانگی اکتفا کرد.
دل‌درد و ناراحتی شکمی
درد شکم ممکن است همراه با اسهال، تهوع یا استفراغ بروز کند. بااین‌حال، هر نوع دل‌دردی را نباید به کرونا نسبت داد؛ زیرا عفونت‌های دیگر و مشکلاتی مانند آپاندیسیت نیز ممکن است با درد شکم همراه باشند.
درد شدید شکم، به‌ویژه اگر با تب، استفراغ مکرر یا بدحالی کودک همراه باشد، به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارد. [4]
تب، بی‌اشتهایی و کاهش فعالیت کودک
در بعضی کودکان، علائم گوارشی با نشانه‌های دیگری همراه می‌شوند؛ از جمله تب، خستگی، کاهش اشتها، سرفه، آبریزش بینی یا گلودرد. این علائم در کووید ۱۹ و بسیاری از بیماری‌های ویروسی دیگر دیده می‌شوند. بنابراین، تشخیص باید بر اساس مجموعه علائم، سابقه تماس با فرد بیمار و در صورت لزوم نتیجه آزمایش انجام شود. [1][2]
چرا کرونا در بعضی کودکان با علائم گوارشی همراه است؟
کووید ۱۹ یک بیماری عفونی ناشی از ویروس SARS-CoV-2 است که بیشتر با علائم تنفسی شناخته می‌شود؛ بااین‌حال، این عفونت می‌تواند دستگاه گوارش را نیز درگیر کند. در چنین شرایطی، کودک ممکن است اسهال، تهوع، استفراغ یا درد شکم را تجربه کند. بعضی کودکان هم‌زمان علائم تنفسی دارند و در برخی دیگر، نشانه‌های گوارشی برجسته‌تر هستند. [1][2]
شدت بیماری در همه کودکان یکسان نیست. بسیاری از کودکان علائم خفیفی دارند، اما سن کم یا گوارشی بودن نشانه‌ها به‌تنهایی برای پیش‌بینی شدت بیماری کافی نیست. وضعیت عمومی کودک، میزان نوشیدن مایعات، تعداد دفعات دفع و وجود علائم هشدار اهمیت بیشتری دارند. [1][3]
اصطلاح «کرونا گوارشی» نیز به معنای وجود یک نوع مستقل و قطعی از ویروس کرونا نیست؛ این عبارت معمولاً برای توصیف مواردی به کار می‌رود که علائم گوارشی در جریان ابتلا به کووید ۱۹ برجسته هستند.
تفاوت کرونا گوارشی با مسمومیت غذایی و سایر عفونت‌ها
اسهال و استفراغ در کودکان علت‌های مختلفی دارند. گاستروانتریت ویروسی، عفونت‌های گوارشی دیگر و مسمومیت غذایی از جمله احتمال‌هایی هستند که پزشک با توجه به شرح حال و معاینه بررسی می‌کند.
- اسهال و استفراغ بدون علائم دیگر: ممکن است در عفونت‌های گوارشی مختلف دیده شود و به‌تنهایی نشانه کرونا نیست.
- علائم گوارشی همراه با سرفه یا گلودرد: احتمال کووید ۱۹ نیز مطرح می‌شود، اما تشخیص قطعی از روی علائم ممکن نیست.
- شروع علائم پس از مصرف غذای مشکوک: مسمومیت غذایی یا عفونت ناشی از غذا باید بررسی شود.
- تماس نزدیک با فرد مبتلا به کرونا: این سابقه می‌تواند احتمال ابتلا را در ارزیابی پزشکی مهم‌تر کند.
این تفاوت‌ها قطعی نیستند. از آنجا که علائم کووید ۱۹ با بسیاری از عفونت‌های دیگر شباهت دارند، نمی‌توان تنها با نوع اسهال، وجود یا نبود تب یا زمان شروع علائم، علت بیماری را مشخص کرد. [1][2]
چه زمانی علائم کرونا گوارشی کودکان نگران‌کننده است؟
مهم‌ترین نگرانی هنگام اسهال و استفراغ کودک، کم‌آبی بدن و احتمال وجود یک بیماری جدی‌تر است. والدین باید علاوه بر تعداد دفعات دفع، به هوشیاری کودک، توانایی نوشیدن مایعات و میزان ادرار او توجه کنند.
نشانه‌های کم‌آبی بدن در کودکان
کم‌آبی زمانی ایجاد می‌شود که بدن آب و املاح بیشتری از دست بدهد و نتواند آن‌ها را به اندازه کافی جایگزین کند. علائم آن می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- خشکی دهان و زبان
- کاهش واضح ادرار
- کم شدن اشک هنگام گریه
- بی‌حالی غیرمعمول یا کاهش هوشیاری
در کودکان خردسال، به‌خصوص شیرخواران، کم‌آبی ممکن است سریع‌تر به یک مشکل جدی تبدیل شود. در صورت مشاهده این نشانه‌ها باید با پزشک تماس گرفت. اگر کودک به‌سختی بیدار می‌شود، هوشیاری طبیعی ندارد یا به‌شدت بدحال است، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است. [3]
علائم هشدار که نباید نادیده گرفته شوند
در صورت بروز هر یک از موارد زیر، کودک باید فوراً در مرکز درمانی ارزیابی شود:
- دشواری در تنفس یا کبودی لب‌ها و صورت
- ناتوانی در بیدار ماندن یا کاهش واضح هوشیاری
- درد شدید شکم
- ناتوانی در نوشیدن مایعات همراه با نشانه‌های قابل توجه کم‌آبی
- تشنج یا بدحالی شدید
همچنین، تب مداوم همراه با درد شکم، استفراغ یا اسهال، به‌ویژه پس از ابتلا به کرونا یا تماس با فرد مبتلا، نیازمند توجه پزشکی است. [3][4]
سندرم التهابی چندسیستمی کودکان پس از کرونا
سندرم التهابی چندسیستمی کودکان (MIS-C) عارضه‌ای نادر اما جدی است که می‌تواند چند هفته پس از عفونت با SARS-CoV-2 بروز کند. این وضعیت ممکن است حتی در کودکانی دیده شود که عفونت اولیه آن‌ها خفیف بوده یا متوجه ابتلای خود نشده‌اند. [4]
تب مداوم همراه با علائمی مانند درد شکم، استفراغ، اسهال، بثورات پوستی یا قرمزی چشم‌ها نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است. این علائم به‌تنهایی تشخیص MIS-C را ثابت نمی‌کنند، اما نباید آن‌ها را بدون بررسی به یک عفونت ساده گوارشی نسبت داد. [4]
درمان کرونا گوارشی کودکان و مراقبت در خانه
درمان به شدت علائم، سن کودک و وضعیت عمومی او بستگی دارد. در موارد خفیف، مراقبت حمایتی و جلوگیری از کم‌آبی بخش مهمی از رسیدگی به کودک است؛ اما در صورت وجود نشانه‌های هشدار، مراقبت خانگی جایگزین ارزیابی پزشکی نیست. [1][3]
جبران آب و املاح ازدست‌رفته
در صورت اسهال یا استفراغ، محلول خوراکی جبران آب و املاح (ORS) می‌تواند به جایگزینی مایعات ازدست‌رفته کمک کند. این محلول باید مطابق دستور روی بسته آماده شود.
اگر کودک حالت تهوع دارد، می‌توان مایعات را در حجم کم و دفعات بیشتر به او داد. اگر کودک مرتب استفراغ می‌کند، نمی‌تواند مایعات را نگه دارد یا نشانه‌های کم‌آبی دارد، باید از پزشک کمک گرفت. [3]
برای شیرخواران، ادامه شیردهی در صورت امکان اهمیت دارد. در مورد نوزادان کم‌سن یا کودکانی که دریافت مایعات آن‌ها به‌وضوح کاهش یافته است، بهتر است زودتر با پزشک مشورت شود.
تغذیه کودک در دوران بیماری
اگر کودک قادر به خوردن است، می‌توان غذاهای متناسب با سن او را در وعده‌های کوچک و بر اساس تحملش ادامه داد. مجبور کردن کودک به خوردن غذا ضرورتی ندارد؛ دریافت مایعات کافی و پایش وضعیت عمومی در این مرحله اهمیت ویژه‌ای دارد.
از دادن خودسرانه آنتی‌بیوتیک، داروهای ضداسهال یا داروهای ضدتهوع به کودک خودداری کنید. آنتی‌بیوتیک‌ها برای درمان خود ویروس کرونا مؤثر نیستند و انتخاب دارو برای کودکان باید با توجه به سن، وزن و شرایط بالینی آن‌ها انجام شود. [1]
مصرف دارو برای کنترل علائم
داروی مناسب به سن، وزن، شدت علائم و بیماری‌های زمینه‌ای کودک بستگی دارد. برای کنترل تب یا درد، باید از داروی مناسب کودکان و مطابق توصیه پزشک یا دستور معتبر دارو استفاده شود.
داروهای ضدویروسی کووید ۱۹ برای همه کودکان لازم نیستند. اگر کودک بیماری زمینه‌ای دارد یا احتمال ابتلای شدید مطرح است، پزشک می‌تواند درباره نیاز به درمان اختصاصی تصمیم بگیرد. بدون ارزیابی پزشکی، داروی بزرگسالان یا دوزهای حدسی را به کودک ندهید. [1]
تشخیص کرونا گوارشی کودکان با چه روش‌هایی انجام می‌شود؟
تشخیص فقط بر اساس اسهال، استفراغ یا دل‌درد امکان‌پذیر نیست. پزشک ابتدا زمان شروع علائم، تماس احتمالی با افراد بیمار، میزان دریافت مایعات و وضعیت عمومی کودک را بررسی می‌کند. بر اساس یافته‌ها ممکن است آزمایش کووید ۱۹ یا بررسی‌های دیگری لازم باشد. [1][2]
نقش آزمایش PCR و تست آنتی‌ژن
آزمایش‌های مولکولی مانند PCR و برخی آزمایش‌های آنتی‌ژن می‌توانند به تشخیص عفونت SARS-CoV-2 کمک کنند. انتخاب آزمایش به شرایط بالینی، زمان انجام آزمایش و امکانات در دسترس بستگی دارد. [1][2]
نتیجه مثبت آزمایش کرونا لزوماً ثابت نمی‌کند که تمام علائم گوارشی کودک ناشی از این ویروس هستند. همچنین، نتیجه منفی باید با توجه به نوع آزمایش و شرایط انجام آن تفسیر شود.
آیا برای اسهال کودک آزمایش مدفوع لازم است؟
آزمایش مدفوع برای همه کودکانی که اسهال دارند ضروری نیست. اگر پزشک به عفونت گوارشی خاصی مشکوک باشد یا علائم شدید، طولانی یا غیرمعمول باشند، ممکن است این آزمایش یا بررسی‌های تکمیلی را درخواست کند.
آزمایش خون نیز در تمام موارد کرونا گوارشی لازم نیست و انجام آن به وضعیت کودک و احتمال کم‌آبی قابل توجه، عوارض یا بیماری‌های دیگر بستگی دارد. در صورت شک به MIS-C، ارزیابی بیمارستانی و آزمایش‌های اختصاصی ممکن است ضرورت پیدا کنند. [4]
پیشگیری از انتقال کرونا به سایر اعضای خانواده
اگر احتمال ابتلای کودک به کووید ۱۹ مطرح است، رعایت اصول بهداشتی به کاهش انتقال عفونت کمک می‌کند. شستن دست‌ها با آب و صابون، به‌ویژه پس از آمدن از سرویس بهداشتی، اهمیت دارد. تهویه مناسب فضای خانه و کاهش تماس نزدیک با افراد آسیب‌پذیر نیز می‌تواند مفید باشد. [1]
وسایل شخصی کودک را تا حد امکان جدا نگه دارید و سطوح آلوده به ترشحات بدن را به‌درستی تمیز کنید. از آنجا که اسهال و استفراغ ممکن است به علت عفونت‌های دیگری نیز ایجاد شوند، رعایت بهداشت دست و محیط حتی پیش از مشخص شدن علت بیماری ضروری است.
آزمایش کرونا گوارشی کودکان در آزمایشگاه دکتر شریفی
اگر پزشک انجام آزمایش مولکولی کرونا را برای کودک توصیه کرده باشد، بخش PCR آزمایشگاه دکتر شریفی می‌تواند برای بررسی آزمایشگاهی عفونت مورد استفاده قرار گیرد.
در این روش، هدف بررسی این است که آیا ماده ژنتیکی ویروس SARS-CoV-2 در نمونه مورد آزمایش قابل شناسایی است یا خیر. انتخاب نوع آزمایش و زمان مناسب انجام آن بهتر است بر اساس علائم کودک و نظر پزشک صورت گیرد. [1][2]
برای تفسیر نتیجه نیز نباید فقط به مثبت یا منفی بودن آزمایش اکتفا کرد؛ شرایط بالینی کودک و زمان انجام آزمایش در ارزیابی نهایی اهمیت دارند.
جمع‌بندی
کرونا گوارشی کودکان ممکن است با اسهال، استفراغ، تهوع یا درد شکم همراه باشد، اما این علائم به‌تنهایی برای تشخیص کووید ۱۹ کافی نیستند. توجه به وضعیت عمومی کودک، جبران مایعات ازدست‌رفته و پرهیز از مصرف خودسرانه داروها از مهم‌ترین اقدامات مراقبتی هستند.
اگر کودک دچار کم‌آبی، درد شدید شکم، اختلال هوشیاری یا دشواری تنفس است، نباید مراجعه پزشکی را به تعویق انداخت. تشخیص علت بیماری و تصمیم‌گیری درباره آزمایش یا درمان باید بر اساس شرایط بالینی کودک انجام شود.
سوالات متداول
آیا کرونا گوارشی کودکان بدون سرفه و آبریزش بینی هم اتفاق می‌افتد؟
بله. برخی کودکان ممکن است علائم گوارشی مانند اسهال یا استفراغ داشته باشند، بدون آنکه علائم تنفسی واضحی نشان دهند. بااین‌حال، این نشانه‌ها در بیماری‌های دیگر نیز دیده می‌شوند و برای تشخیص کرونا کافی نیستند. [1][2]
کرونا گوارشی در کودکان چند روز طول می‌کشد؟
مدت بیماری در همه کودکان یکسان نیست و به علت بیماری و شدت علائم بستگی دارد. اگر علائم ادامه پیدا کنند، بدتر شوند یا با کم‌آبی و بدحالی همراه باشند، کودک باید ارزیابی پزشکی شود.
آیا کرونا گوارشی کودکان مسری است؟
اگر علائم ناشی از کووید ۱۹ باشند، عفونت می‌تواند به دیگران منتقل شود. رعایت بهداشت دست، تهویه مناسب و دستورالعمل‌های به‌روز بهداشتی به کاهش انتقال کمک می‌کنند. [1]
آیا اسهال به‌تنهایی نشانه کرونا در کودک است؟
خیر. اسهال می‌تواند ناشی از ویروس‌های گوارشی، عفونت‌های دیگر، مسمومیت غذایی یا علل متعدد دیگری باشد. تشخیص کرونا به بررسی مجموع علائم و در صورت نیاز آزمایش وابسته است. [1][2]
آیا بعد از بهبود کرونا هم ممکن است کودک علائم گوارشی داشته باشد؟
علائم پایدار یا جدید پس از عفونت باید با توجه به وضعیت کودک بررسی شوند. یکی از عوارض نادر مرتبط با کرونا، MIS-C است که ممکن است چند هفته پس از عفونت بروز کند. تب مداوم همراه با درد شکم، استفراغ، اسهال، بثورات پوستی یا قرمزی چشم‌ها باید سریع ارزیابی شود. [4]
منابع
[1] World Health Organization (WHO) – Coronavirus disease (COVID-19)
[2] Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Information for Pediatric Healthcare Providers
[3] Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – About Respiratory Illnesses: Emergency Warning Signs
[4] Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Signs and Symptoms of Multisystem Inflammatory Syndrome in Children