آنفولانزای مرغی فقط مختص پرندگان نیست و بعضی از انواع ویروس آن می‌توانند انسان را نیز آلوده کنند. افرادی که با پرندگان بیمار یا تلف‌شده تماس داشته‌اند، ممکن است پس از مدتی با علائمی مانند تب، سرفه، گلودرد یا قرمزی چشم روبه‌رو شوند. در برخی موارد، عفونت می‌تواند شدیدتر شود و مشکلات تنفسی ایجاد کند.
یکی از نکات مهم درباره این بیماری، تفاوت علائم آن در افراد مختلف است. برای مثال، بعضی مبتلایان بیشتر دچار التهاب چشم می‌شوند، درحالی‌که در برخی دیگر نشانه‌های تنفسی دیده می‌شود. به همین دلیل، شناخت علائم آنفولانزا مرغی در انسان و توجه به سابقه تماس با پرندگان آلوده برای تشخیص به‌موقع اهمیت دارد.
آنفولانزای مرغی در انسان چگونه بروز می‌کند؟
آنفولانزای مرغی نوعی بیماری ویروسی است که عامل آن ویروس‌های آنفولانزای نوع A با منشأ پرندگان هستند. بیشتر این ویروس‌ها در میان پرندگان گردش می‌کنند، اما بعضی از آن‌ها مانند H5N1 می‌توانند به انسان نیز منتقل شوند.
شدت بیماری در افراد مختلف یکسان نیست. برخی افراد ممکن است علائم خفیفی داشته باشند یا حتی بدون علامت باشند؛ اما در موارد شدیدتر، عفونت می‌تواند به ریه‌ها آسیب برساند و مشکلات جدی تنفسی ایجاد کند. [1][2]
یکی از نشانه‌های قابل توجه این بیماری، قرمزی و التهاب چشم است. این مشکل که در پزشکی «کونژنکتیویت» (Conjunctivitis) نام دارد، به التهاب لایه نازکی گفته می‌شود که سطح جلویی چشم و قسمت داخلی پلک را می‌پوشاند. در برخی افراد، التهاب چشم از نشانه‌های اصلی عفونت با ویروس آنفولانزای پرندگان است. [1]
مهم‌ترین علائم آنفولانزا مرغی در انسان
علائم این بیماری ممکن است از نشانه‌های خفیف و عمومی تا مشکلات شدید تنفسی متغیر باشند. نوع ویروس، میزان تماس با عامل بیماری و وضعیت سلامت فرد در شدت علائم نقش دارند.
علائم اولیه و خفیف آنفولانزای مرغی
در مراحل اولیه، فرد ممکن است نشانه‌هایی مانند موارد زیر را تجربه کند:
- تب یا احساس تب و لرز
- سرفه
- گلودرد
- آبریزش یا گرفتگی بینی
- سردرد
- درد عضلات و بدن‌درد
- خستگی و بی‌حالی
- قرمزی، خارش یا تحریک چشم
البته همه مبتلایان تمام این علائم را تجربه نمی‌کنند. حتی ممکن است فرد بدون تب به بیماری مبتلا شده باشد؛ بنابراین نبود تب به‌تنهایی برای رد احتمال عفونت کافی نیست. [1]
قرمزی و التهاب چشم؛ یکی از نشانه‌های قابل توجه
قرمزی چشم در برخی افراد مبتلا به آنفولانزای مرغی، به‌ویژه عفونت ناشی از ویروس‌های H5، دیده شده است. این وضعیت ممکن است با نشانه‌های زیر همراه باشد:
- قرمزی سفیدی چشم
- خارش یا سوزش
- اشک‌ریزش
- احساس تحریک یا ناراحتی در چشم
- ترشحات چشمی
این علائم به التهاب ملتحمه یا همان کونژنکتیویت مربوط هستند. البته قرمزی چشم به‌تنهایی نشانه ابتلا به آنفولانزای مرغی نیست و ممکن است در اثر آلرژی یا عفونت‌های معمول چشمی نیز ایجاد شود. زمانی که این مشکل پس از تماس با پرندگان بیمار یا محیط آلوده ظاهر شود، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. [1][2]
علائم گوارشی آنفولانزای مرغی
در برخی موارد، عفونت می‌تواند دستگاه گوارش را نیز درگیر کند. این علائم نسبت به مشکلات تنفسی و چشمی کمتر گزارش شده‌اند و شامل موارد زیر هستند:
- اسهال
- تهوع
- استفراغ
وجود این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای ابتلا به آنفولانزای مرغی نیست؛ اما اگر پس از تماس مشکوک با پرندگان آلوده ایجاد شوند، باید در ارزیابی پزشکی مورد توجه قرار گیرند. [1][2]
علائم شدید و عوارض خطرناک آنفولانزای مرغی
در بعضی افراد، بیماری می‌تواند فراتر از علائم خفیف پیش برود و باعث درگیری جدی دستگاه تنفس شود.
یکی از عوارض احتمالی، ذات‌الریه یا پنومونی (Pneumonia) است؛ یعنی عفونت و التهاب بافت ریه که می‌تواند تنفس را دشوار کند. در موارد شدیدتر، احتمال نارسایی تنفسی، آسیب کلیه و اختلال در عملکرد چند اندام بدن نیز وجود دارد. [1][2]
علائم هشداردهنده بیماری شدید عبارت‌اند از:
- تنگی نفس یا دشواری در تنفس
- تب بالا یا تشدید علائم بیماری
- گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
- تشنج
در صورت بروز تنگی نفس، اختلال هوشیاری یا تشنج، دریافت مراقبت فوری پزشکی ضروری است. اگر فرد پیش از شروع این علائم با پرندگان بیمار یا تلف‌شده تماس داشته، باید این موضوع را به کادر درمان اطلاع دهد. [1]
راه انتقال آنفولانزای مرغی به انسان و افراد در معرض خطر
مهم‌ترین راه انتقال این بیماری به انسان، تماس مستقیم یا غیرمستقیم با پرندگان آلوده و محیط زندگی آن‌هاست. ویروس ممکن است در ترشحات، فضولات و بخش‌های مختلف بدن پرندگان آلوده وجود داشته باشد.
برای مثال، فعالیت‌هایی مانند نگهداری از پرندگان بیمار، ذبح، پرکنی و پاک‌کردن لاشه آن‌ها می‌توانند احتمال تماس با ویروس را افزایش دهند. همچنین تماس با سطوح و محیط‌هایی که به فضولات یا ترشحات پرندگان آلوده شده‌اند، خطر مواجهه را به همراه دارد. [2]
افرادی که بیشتر در معرض تماس با ویروس قرار دارند عبارت‌اند از:
- کارکنان مرغداری‌ها و مراکز پرورش طیور
- افرادی که با پرندگان بیمار یا تلف‌شده سروکار دارند
- دامپزشکان و کارکنان مراکز نگهداری پرندگان
- افرادی که در جمع‌آوری یا معدوم‌سازی پرندگان آلوده فعالیت می‌کنند
- کسانی که در مناطق آلوده با پرندگان وحشی تماس دارند
آیا آنفولانزای مرغی از انسان به انسان منتقل می‌شود؟
موارد انتقال ویروس آنفولانزای پرندگان از انسان به انسان به‌صورت محدود گزارش شده‌اند؛ اما ویروس‌های حیوانی که در حال حاضر در گردش هستند، تاکنون انتقال پایدار و گسترده بین انسان‌ها را نشان نداده‌اند. مسیر اصلی ابتلا همچنان تماس مستقیم یا غیرمستقیم با حیوانات آلوده است. [2]
زمان شروع علائم پس از ابتلا به آنفولانزای مرغی
علائم آنفولانزای مرغی بلافاصله پس از تماس با ویروس ظاهر نمی‌شوند. فاصله بین ورود ویروس به بدن و شروع نشانه‌های بیماری، بسته به نوع ویروس و شرایط ابتلا متفاوت است.
بر اساس اطلاعات CDC درباره ویروس‌های H5، علائم تنفسی معمولاً حدود سه روز پس از ابتلا شروع می‌شوند، اما ممکن است در فاصله حدود دو تا هفت روز ظاهر شوند. نشانه‌های چشمی مانند قرمزی و تحریک چشم نیز در برخی موارد زودتر، حدود یک تا دو روز پس از تماس و ابتلا، بروز می‌کنند. [1]
به همین دلیل، افرادی که با پرندگان آلوده تماس داشته‌اند باید در روزهای پس از مواجهه به تغییرات وضعیت سلامت خود توجه کنند. در صورت بروز علائم مشکوک، اطلاع دادن سابقه تماس به پزشک اهمیت زیادی دارد.
تفاوت آنفولانزای مرغی و آنفولانزای انسانی از نظر انتقال
با اینکه آنفولانزای مرغی و آنفولانزای انسانی هر دو به ویروس‌های خانواده آنفولانزا مربوط هستند، منشأ و مسیر اصلی انتقال آن‌ها متفاوت است.
آنفولانزای مرغی در اصل در پرندگان گردش می‌کند و ابتلای انسان معمولاً پس از تماس با پرنده آلوده یا محیط آلوده اتفاق می‌افتد. در مقابل، ویروس‌های آنفولانزای انسانی به‌طور معمول بین افراد منتقل می‌شوند.
بنابراین، در بررسی احتمال ابتلا به آنفولانزای مرغی، فقط وجود علائم اهمیت ندارد؛ بلکه پزشک باید بداند فرد در روزهای گذشته با پرندگان بیمار، لاشه آن‌ها یا محیط‌های آلوده تماس داشته است یا خیر. این سابقه می‌تواند در انتخاب آزمایش تشخیصی مناسب نقش مهمی داشته باشد. [2]
تشخیص آنفولانزای مرغی در انسان با آزمایش
علائم به‌تنهایی برای تشخیص قطعی آنفولانزای مرغی کافی نیستند؛ زیرا بعضی از نشانه‌های آن در بیماری‌های دیگر نیز دیده می‌شوند. به همین دلیل، پزشک علاوه بر بررسی وضعیت بیمار، درباره تماس احتمالی با پرندگان بیمار یا محیط‌های آلوده نیز سؤال می‌کند.
آزمایش PCR برای تشخیص آنفولانزای مرغی
یکی از روش‌های تشخیص عفونت با ویروس آنفولانزای پرندگان، آزمایش RT-PCR است. این آزمایش با بررسی ماده ژنتیکی ویروس در نمونه بیمار، به شناسایی عفونت کمک می‌کند.
برای شناسایی ویروس‌هایی مانند H5N1، از آزمایش مولکولی اختصاصی استفاده می‌شود. به این معنا که آزمایش باید برای شناسایی همان نوع ویروس طراحی شده باشد. بنابراین، آزمایش معمول آنفولانزا لزوماً نمی‌تواند عفونت ناشی از H5N1 را تأیید یا رد کند. [2][3]
نوع نمونه مورد نیاز، مانند نمونه تنفسی یا نمونه چشم در موارد خاص، با توجه به علائم بیمار و نظر پزشک یا مراجع بهداشتی تعیین می‌شود. همچنین بررسی نمونه‌های مشکوک باید در آزمایشگاه‌های مرجع و مجهز به امکانات لازم برای شناسایی ایمن ویروس انجام شود. [2][3]
راه‌های پیشگیری از ابتلا به آنفولانزای مرغی
برای کاهش احتمال ابتلا، مهم‌ترین اقدام جلوگیری از تماس با پرندگان بیمار و محیط‌های آلوده است. رعایت نکات زیر می‌تواند خطر مواجهه با ویروس را کاهش دهد:
- از دست زدن به پرندگان بیمار یا لاشه پرندگان تلف‌شده خودداری کنید.
- در صورت مشاهده پرندگان بیمار یا تلف‌شده، موضوع را به مراجع دامپزشکی اطلاع دهید.
- در مناطق دارای شیوع بیماری، از حضور غیرضروری در مرغداری‌ها و بازارهای فروش پرندگان زنده خودداری کنید.
- پس از تماس با حیوانات یا محیط نگهداری آن‌ها، دست‌ها را با آب و صابون بشویید.
- از تماس با فضولات و ترشحات پرندگان خودداری کنید.
- گوشت مرغ و تخم‌مرغ را به‌درستی نگهداری و کاملاً بپزید.
- از مصرف گوشت یا تخم‌مرغ خام و نیم‌پز خودداری کنید.
بر اساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، شواهدی مبنی بر انتقال ویروس‌های آنفولانزای پرندگان به انسان از طریق مصرف گوشت مرغ و تخم‌مرغی که به‌درستی پخته شده‌اند، وجود ندارد. بااین‌حال، رعایت اصول بهداشتی در آماده‌سازی و نگهداری مواد غذایی ضروری است. [2]
آزمایش‌های مرتبط با بررسی آنفولانزای مرغی در آزمایشگاه دکتر شریفی
تشخیص عفونت با ویروس آنفولانزای مرغی به آزمایش مولکولی اختصاصی نیاز دارد. در افرادی که سابقه تماس با پرندگان آلوده دارند و علائم مشکوک را تجربه می‌کنند، پزشک ممکن است انجام آزمایش RT-PCR اختصاصی را برای بررسی عفونت در نظر بگیرد.
برای آشنایی با خدمات تشخیص مولکولی، می‌توانید به بخش تشخیص مولکولی PCR آزمایشگاه دکتر شریفی مراجعه کنید.
توجه داشته باشید که انجام آزمایش اختصاصی H5N1 به امکانات و تأییدیه‌های لازم نیاز دارد و باید پیش از مراجعه، امکان انجام این آزمایش از آزمایشگاه استعلام شود.
جمع‌بندی
علائم آنفولانزا مرغی در انسان می‌توانند از قرمزی چشم، تب و سرفه تا مشکلات شدید تنفسی متغیر باشند. تماس با پرندگان بیمار یا تلف‌شده و محیط‌های آلوده، از مهم‌ترین عوامل خطر ابتلا هستند.
اگر پس از چنین تماسی علائم مشکوک مشاهده کردید، موضوع را با پزشک در میان بگذارید. تشخیص قطعی بیماری به بررسی پزشکی و در صورت نیاز، انجام آزمایش مولکولی اختصاصی نیاز دارد.
سوالات متداول
اولین نشانه‌های آنفولانزای مرغی در انسان چیست؟
علائم اولیه ممکن است شامل تب، سرفه، گلودرد، آبریزش بینی، بدن‌درد و خستگی باشد. در برخی افراد نیز قرمزی و التهاب چشم دیده می‌شود. نوع و شدت علائم به نوع ویروس و شرایط فرد بستگی دارد.
قرمزی چشم می‌تواند نشانه ابتلا به آنفولانزای مرغی باشد؟
بله. قرمزی، سوزش و التهاب چشم که به آن کونژنکتیویت یا التهاب ملتحمه گفته می‌شود، از نشانه‌های شناخته‌شده بعضی از عفونت‌های آنفولانزای مرغی در انسان است. البته قرمزی چشم به‌تنهایی به معنی ابتلا به این بیماری نیست.
آنفولانزای مرغی از انسان به انسان هم منتقل می‌شود؟
انتقال ویروس آنفولانزای مرغی از انسان به انسان تاکنون بسیار نادر بوده است. بیشتر موارد ابتلا در اثر تماس با پرندگان آلوده یا محیط آلوده رخ می‌دهند. بااین‌حال، در صورت تماس نزدیک با فرد مبتلا نیز رعایت توصیه‌های بهداشتی اهمیت دارد.
چه زمانی علائم آنفولانزای مرغی نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارند؟
اگر پس از تماس با پرنده مشکوک یا آلوده دچار علائمی مانند تب، سرفه یا قرمزی چشم شدید، باید در اسرع وقت با پزشک یا مرکز بهداشت تماس بگیرید. تنگی نفس، درد قفسه سینه، گیجی، کاهش هوشیاری یا تشنج از علائم جدی هستند و به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارند.
منابع و مراجع علمی
[1] Centers for Disease Control and Prevention (CDC) — Signs and Symptoms of Bird Flu in People
[2] World Health Organization (WHO) — Influenza (avian and other zoonotic)
[3] Centers for Disease Control and Prevention (CDC) — Recommendations for Monitoring and Testing of Individuals Exposed to A(H5N1) Viruses
